W maju 2025 roku został wydany Raport „Kondycja organizacji pozarządowych 2024”. Jest to jubileuszowe, dziesiąte wydanie cyklicznego badania Stowarzyszenia Klon/Jawor, które ma na celu kompleksową analizę sektora organizacji pozarządowych w Polsce. Jest to największy w kraju niezależny projekt badawczy dotyczący stowarzyszeń i fundacji, realizowany od 2002 roku.
Celem badania jest uzyskanie szczegółowego obrazu obecnej sytuacji i zmian w sektorze społecznym. Badanie skupia się na kondycji organizacji w 2024 roku oraz analizie zmian zachodzących w sektorze przez ostatnią dekadę.
Projektowi warto poświęcić trochę więcej czasu. Pierwszym omówionym zagadnieniem są cechy sektora pozarządowego w Polsce.
Skrót NGO pochodzi od angielskich słów non-governmental organizations. Polski sektor społeczny to mozaika podmiotów, z których najbardziej powszechne są stowarzyszenia i fundacje, które tworzą centralną część sektora społecznego. Tak naprawdę sektor społeczny jest znacznie większy i obejmuje kilkanaście innych typów podmiotów, m.in. grupy nieformalne, organizacje kościelne, organizacje o profilu gospodarczym, zawodowym, pracowniczym lub politycznym, a także organizacje ekonomii społecznej.
LICZBA organizacji pozarządowych, tj. stowarzyszeń i fundacji, zmienia się z roku na rok. Na koniec 2024 roku było zarejestrowanych 161 tys. organizacji pozarządowych, w tym 117 tys. stowarzyszeń (bez ochotniczych straży pożarnych) oraz 44 tys. fundacji (dane według rejestru REGON, stan na 31 grudnia 2024 roku). Liczba aktywnych organizacji pozarządowych jest jednak niższa, ponieważ nie wszystkie zarejestrowane organizacje faktycznie prowadzą działalność. Można szacować, że aktywnie działa około 75 tys. stowarzyszeń i fundacji (czyli mniej więcej 50% zarejestrowanych podmiotów). Pozostałe zawiesiły swoją działalność lub ją zakończyły, ale się nie wyrejestrowały.
Wśród organizacji pozarządowych dominują stowarzyszenia – stanowią obecnie 72% organizacji (w tym około 20% to kluby sportowe), 28% organizacji to fundacje. Oznacza to, że udział fundacji wśród organizacji systematycznie wzrasta – dekadę temu stanowiły mniej niż co piątą organizację pozarządową.
Przeciętne stowarzyszenia i fundacje różnią się między sobą pod względem podstawowych cech, takich jak:
- lokalizacja: im większa jest miejscowość, tym częściej można spotkać w niej fundacje, a rzadziej stowarzyszenia, w miastach powyżej 200 tys. mieszkańców 42% organizacji to fundacje, w Warszawie ponad 50%, z kolei na wsiach 85% organizacji to stowarzyszenia,
- zasięg działań: stowarzyszenia częściej działają na skalę lokalną lub regionalną, a fundacje – ogólnopolską lub międzynarodową,
- odbiorcy: stowarzyszenia częściej działają na rzecz lokalnej społeczności, a fundacje – chorych, uchodźców, osób w kryzysie, organizacji lub instytucji, zwierząt i środowiska,
- staż działania: przeciętna fundacja działa od 7 lat, a stowarzyszenie – 13 lat,
- branże: większą niż w całym sektorze reprezentację fundacji obserwujemy w takich branżach, jak: ekologia, ochrona zdrowia, edukacja, kultura oraz usługi socjalne, z kolei stowarzyszenia są typową formą prawną dla organizacji sportowych oraz rozwoju lokalnego,
- źródła przychodów: w porównaniu do przeciętnej organizacji stowarzyszenia częściej korzystają ze środków samorządowych, a fundacje z funduszy unijnych, funduszy zagranicznych spoza EU, środków innych krajowych i zagranicznych organizacji pozarządowych, zbiórek publicznych, darowizn od osób indywidualnych, działalności odpłatnej lub gospodarczej,
- budżet: fundacje mają większe przychody, które wynoszą przeciętnie 90 tys. zł, stowarzyszenia – niższe, tj. przeciętnie 37 tys. zł,
- kapitał ludzki: fundacje częściej mają stały zespół pracowniczy oraz zatrudniają na umowę o pracę, a stowarzyszenia częściej niż przeciętna organizacja opierają się wyłącznie na pracy społecznej.
STAŻ działania przeciętnej organizacji to 11 lat (odnosimy się tu tylko do aktywnej części sektora pozarządowego). Nieco więcej niż co czwarta (28%) organizacja działa nie dłużej niż 5 lat, a więcej niż co trzecia (36%) ma co najmniej 16-letnie doświadczenie. Trend polegający na dojrzewaniu sektora pozarządowego, czyli coraz większym udziale organizacji najstarszych, obserwujemy od dwóch dekad. Jednakże po raz pierwszy w historii badania odnotowujemy, że organizacje o najdłuższym stażu działania stanowią większą część sektora pozarządowego niż organizacje najmłodsze.
Jeżeli weźmiemy pod uwagę LOKALIZCJĘ, to połowa organizacji pozarządowych ma swoje siedziby na wsiach i w małych miastach, liczących do 50 tys. mieszkańców. Z kolei nieco ponad co trzecia organizacja mieści się w największych miastach z ponad 200 tys. Mieszkańców. Już od lat obserwujemy wyraźny związek między lokalizacją a skalą działalności organizacji i jej zasobami. Im większa miejscowość, w której organizacja jest zlokalizowana, tym na szerszą skalę organizacja działa. Organizacje wiejskie zazwyczaj koncentrują się na działaniach lokalnych. W przypadku organizacji z największych miast, typowy jest ogólnopolski lub międzynarodowy zasięg działalności.
Stowarzyszenie Klon/Jawor. Kondycja organizacji pozarządowych 2024. Warszawa, maj 2025.
Projekt „Dolnośląska Kuźnia III Sektora” – wspieramy organizacje społeczeństwa obywatelskiego na obszarach wiejskich Dolnego Śląska! współfinansowany jest przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Społecznego Plus w ramach programu Fundusze Europejskie dla Dolnego Śląska 2021–2027.